İçeriğe geç
← 2. basamak · Anla

Pazartesiyi beklemek: Yeni başlangıçlar neden bize iyi gelir?

Bazı günler takvimde yeni bir sayfa açılıyormuş gibi gelir. Bu his gerçekten işe yarayabilir; ama onu beklemek zorunda olmayabilirsin.

2. basamak · Anla15 Kasım 2026~3 dk okuma

“Diyete pazartesi başlarım.” “Spora ayın birinde yazılırım.” “Yeni yılda her şey değişecek.” Bu cümleleri hiç kurmadıysan bile, büyük ihtimalle birinden duymuşsundur. İnsan bir şeye başlamak için çoğu zaman bugünü değil, takvimde biraz daha “temiz” görünen bir günü bekler.

Bu bekleyiş tembellik gibi görünse de arkasında oldukça insani bir şey var.

Takvimdeki yeni sayfa günleri

Hengchen Dai, Katherine Milkman ve Jason Riis, insanların hedeflerine belirli günlerde daha çok yönelip yönelmediğini büyük kayıt verileriyle inceledi. Google’da “diyet” kelimesinin ne zaman daha çok arandığına, spor salonuna giriş kayıtlarına ve insanların kendine verdiği hedef sözlerine baktılar. Üçünde de aynı şey vardı: yeni bir haftanın, ayın, yılın ya da dönemin başında, doğum günlerinden ve tatillerden sonra bu davranışlar artıyordu.

Araştırmacılar buna “taze başlangıç etkisi” adını verdi. Bunlar kayıt verileriydi; yani o günlerde bir şeylerin değiştiğini gösteriyor ama nedenini tek başına açıklamıyordu.

Neden böyle oluyor?

Araştırmacıların önerdiği açıklama şöyleydi: Bu özel günler zamanı bölümlere ayırır, tıpkı bir kitabın bölümleri gibi. Yeni bir bölüm başladığında, geçen haftanın aksaklıkları, yarım kalan denemeleri, “yine yapamadım”ları önceki bölümde kalmış gibi gelir. İnsan da kendi hayatına biraz daha geniş bir yerden bakar.

Aynı araştırmacılar bir sonraki çalışmada bunu laboratuvarda sınadı. Bir günü insanlara yeni bir dönemin başlangıcı olarak gösterdiklerinde, katılımcıların hedeflerine başlama niyeti arttı. Bu artışın bir kısmı, insanların kendini geçmişteki kusurlu hâlinden biraz daha uzak hissetmesinden geliyordu. Burada ölçülen şeyin davranış değil niyet olduğunu da not etmek gerek.

Yani pazartesiyi beklemek boş bir bahane olmayabilir. Belki de zihnin, eski hatalarından arınmış bir sayfa arıyordur.

Beklemenin bir bedeli olabilir mi?

Bu konuyu derleyen bir başka yazıda Dai ve Li, yaklaşan bir başlangıç gününü düşünmenin bazen bugünkü isteği artırabileceğini anlatıyor; özellikle de o gün insana olmak istediği hâli hatırlatıyorsa. Ama aynı yazıda, bu özel günlerin bazı durumlarda insanı harekete geçirmekten çıkabileceği, hatta isteği zayıflatabileceği de tartışılıyor.

Gündelik hayatta bu, şöyle bir döngüye benzeyebilir: Salı günü aklına gelen bir niyet “nasılsa pazartesi başlarım” diyerek ertelenir, pazartesi istediğin gibi geçmezse bir sonraki pazartesiye kalır.

İyi haber şu: Yeni bir sayfa açmak için takvimin izin vermesini beklemen gerekmeyebilir. Deneylerde fark yaratan şey, bir günün yeni bir dönemin başlangıcı olarak vurgulanmasıydı. Belki sıradan bir çarşambayı da “bugün yeni bir şeyin ilk günü” diye işaretlemek işe yarayabilir.

Başladıktan sonra

1.066 kişiyle yapılan bir deneyde, insanlar yılbaşı kararlarını kendileri belirledi ve bir yıl sonra durumlarına yeniden bakıldı. Bir yıl sonra soruları yanıtlayanların yüzde 55’i kararını sürdürdüğünü düşünüyordu. Bir şeyden kaçınmaya değil de bir şeye yönelmeye dayanan kararlar (örneğin “tatlıyı bırakacağım” yerine “her gün meyve yiyeceğim” gibi) daha sık sürdürülmüştü: yaklaşma hedefi koyanlarda bu oran yüzde 59 iken, kaçınma hedefi koyanlarda yüzde 47’ydi. İlginç bir ayrıntı daha vardı: Hedef koyma üzerine biraz destek alan grup, hem kontrol grubundan hem de çok daha kapsamlı destek alanlardan daha başarılıydı.

Bir de “kaç günde alışkanlık olur?” sorusu var. 2024’te yayımlanan ve sağlıkla ilgili alışkanlıkları inceleyen 20 çalışmayı bir araya getiren bir derlemede, yeni bir davranışın kendiliğinden yapılır hâle gelmesi için ortanca süre yaklaşık iki ay olarak bulundu. Ama kişiden kişiye fark çok büyüktü: Bu süre birkaç günden neredeyse bir yıla kadar uzanıyordu. Sabah yapılan ve kişinin kendi seçtiği davranışlar daha güçlü alışkanlıklara dönüşme eğilimindeydi. Derlemedeki çalışma sayısı azdı, bu yüzden bu sayıları kesin bir takvim gibi değil, kaba bir fikir gibi düşünmek daha doğru olur.

İlk haftaların zor geçmesi, yanlış bir şey yaptığın anlamına gelmeyebilir. Belki sadece henüz yolun başındasındır.

Pazartesi güzel bir kapı olabilir. Ama tek kapı o değil.

Kaynaklar ve kanıt düzeyi

Bu yazı 5 kaynağa dayanıyor

Kanıt düzeyi: Orta. Taze başlangıç etkisi büyük kayıt verilerinde ve laboratuvar deneylerinde görüldü; ancak deneyler çoğunlukla davranışı değil, başlama niyetini ölçtü. Yılbaşı kararlarıyla ilgili bulgu tek bir deneyden, alışkanlık süresiyle ilgili bulgu ise sayıca az ve çoğu yöntem açısından zayıf çalışmalardan geliyor.

  1. Dai, H., Milkman, K. L. ve Riis, J. (2014). The fresh start effect: Temporal landmarks motivate aspirational behavior. Management Science, 60(10), 2563–2582. doi.org/10.1287/mnsc.2014.1901
  2. Dai, H., Milkman, K. L. ve Riis, J. (2015). Put your imperfections behind you: Temporal landmarks spur goal initiation when they signal new beginnings. Psychological Science, 26(12), 1927–1936. doi.org/10.1177/0956797615605818
  3. Dai, H. ve Li, C. (2019). How experiencing and anticipating temporal landmarks influence motivation. Current Opinion in Psychology, 26, 44–48. doi.org/10.1016/j.copsyc.2018.04.012
  4. Oscarsson, M., Carlbring, P., Andersson, G. ve Rozental, A. (2020). A large-scale experiment on New Year's resolutions: Approach-oriented goals are more successful than avoidance-oriented goals. PLOS ONE, 15(12), e0234097. doi.org/10.1371/journal.pone.0234097
  5. Singh, B., Murphy, A., Maher, C. ve Smith, A. E. (2024). Time to form a habit: A systematic review and meta-analysis of health behaviour habit formation and its determinants. Healthcare, 12(23), 2488. doi.org/10.3390/healthcare12232488

Bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Sonraki basamak →Eğer şu olursa, şunu yapacağım: Niyeti bir plana bağlamak3. basamak · Dene