İçeriğe geç
← 3. basamak · Dene

Eğer şu olursa, şunu yapacağım: Niyeti bir plana bağlamak

Bir şeyi yapmak istemekle ona başlamak arasında çoğu zaman bir boşluk vardır. Ne zaman ve nerede başlayacağını önceden belirlemek bu boşluğu biraz daraltabilir.

3. basamak · Dene15 Kasım 2026~2 dk okuma

“Bu hafta şu işi bitireceğim.” “Daha çok yürüyeceğim.” “Annemi daha sık arayacağım.” Bu niyetlerin çoğu içten gelir. Ama gün içinde başka işler araya girer, uygun an gelip geçer ve niyet olduğu yerde kalır.

Peter Gollwitzer bu boşluk üzerine uzun yıllar çalıştı. Onun yaptığı ayrım oldukça basit: Bir yanda “şunu yapmak istiyorum” diyen bir hedef var. Öbür yanda “şu durum olduğunda, şunu yapacağım” diyen bir plan. Bu ikincisine “eğer-o zaman planı” deniyor.

Bir Noel deneyi

Gollwitzer ve Brandstätter, 1997’de yayımlanan çalışmalarında bu fikri üniversite öğrencileriyle sınadı. Noel’den bir hafta önce öğrencilerden, Noel arifesini nasıl geçirdiklerini anlatan bir raporu tatilin ilk iki gününde yazıp göndermelerini istediler. Öğrencilerin yarısından ayrıca raporu ne zaman ve nerede yazacaklarını önceden seçmelerini istediler.

Raporunu gönderenler arasında, plan yapanların yüzde 71’i raporu istenen sürede yazmışken plan yapmayanlarda bu oran yüzde 32’ydi. Küçük bir deneydi: Raporunu gönderen ve grubu belirlenebilen öğrenci sayısı 36’ydı. Aynı makaledeki öbür çalışmalar da benzer bir yöne işaret ediyordu; zor hedeflerde ne zaman ve nerede yapacağını belirleyenler, belirlemeyenlerden çok daha sık tamamladı.

Bugün ne biliyoruz?

O günden bu yana bu planlar yüzlerce kez sınandı. Sheeran, Listrom ve Gollwitzer’in 2025’te yayımlanan derlemesi 642 testi bir araya getirdi. Planlar genel olarak insanların yapmak istediklerini yapmalarına yardımcı oldu, ama etki çoğunlukla küçük ile orta arasındaydı.

Derlemede dikkat çeken bir ayrıntı daha vardı: Bu alanda olumlu sonuçların daha çok yayımlanma eğilimi belirgindi. Bunu hesaba katan yöntemlerden bazılarıyla etki belirgin biçimde küçüldü. Planların etkisi laboratuvarda günlük hayata göre, ilk günlerde de aylar sonrasına göre daha büyüktü.

Peki planı daha iyi işleten neydi?

  • Plan gerçekten “eğer …, o zaman …” kalıbında kurulduğunda, yalnızca bir program yazmaya göre daha iyi sonuç verdi.
  • Plan içinden tekrarlandığında daha etkili oldu.
  • Zaman ve yer birlikte belirtildiğinde, yalnızca zamana göre daha iyi işledi. Ama buna “nasıl” ve “ne kadar süre” gibi ayrıntılar da eklenince etki artmadı, aksine küçüldü.

Okul işlerinde, örneğin ders çalışmaya başlamakta, etki küçüktü ve bu konudaki test sayısı da azdı.

Plan her şeyi çözmeyebilir

Bir plan, istemediğin bir şeyi sana istetmez. Derlemede, hedefe gerçekten önem veren kişilerde planların daha güçlü işlediği görüldü; ama bu bulgu az sayıda teste dayanıyordu. Wieber ve Gollwitzer’in ertelemeyle ilgili derlemesinde de, kendini başkalarının beklentilerine göre yargılayan kişilerde planların daha az yardımcı olduğu aktarılıyor.

Yani eğer-o zaman planı, bir işe başlamayı kolaylaştıran küçük bir araç gibi düşünülebilir. İşin neden zor geldiğini, ne kadar yorgun olduğunu ya da o hedefin sana ait olup olmadığını tek başına değiştirmeyebilir.

Kendi planını kurmak

Plan kurarken şu üç şey yardımcı olabilir:

  1. Bir an ve bir yer seç. “Bu hafta” yerine “salı akşamı mutfak masasında” gibi.
  2. İlk adımı küçük tut. “Raporu bitireceğim” yerine “dosyayı açıp başlığı yazacağım” gibi.
  3. Cümleyi bir kez tekrar et. İçinden söylemek ya da bir kâğıda yazmak yeterli olabilir.

Bu basamaktaki “Eğer-o-zaman planım” kartıyla kendi planını yazıp kaydedebilirsin. Belki ilk denemede her şey yolunda gitmez; o zaman planı biraz değiştirip yeniden denemek de bu işin bir parçası.

Kaynaklar ve kanıt düzeyi

Bu yazı 3 kaynağa dayanıyor

Kanıt düzeyi: Orta. Yüzlerce deney var ve planların genel olarak yardımcı olduğu görülüyor. Ancak yayımlanmamış sonuçları hesaba katan yöntemlerle etki küçülüyor; günlük hayatta ve zaman geçtikçe de azalıyor. Okul işleriyle ilgili test sayısı az ve oradaki etki küçük.

  1. Gollwitzer, P. M. ve Brandstätter, V. (1997). Implementation intentions and effective goal pursuit. Journal of Personality and Social Psychology, 73(1), 186–199. doi.org/10.1037/0022-3514.73.1.186
  2. Sheeran, P., Listrom, O. ve Gollwitzer, P. M. (2025). The when and how of planning: Meta-analysis of the scope and components of implementation intentions in 642 tests. European Review of Social Psychology, 36(1), 162–194. doi.org/10.1080/10463283.2024.2334563
  3. Wieber, F. ve Gollwitzer, P. M. (2010). Overcoming procrastination through planning. C. Andreou ve M. D. White (ed.), The Thief of Time (s. 185–205). Oxford University Press. doi.org/10.1093/acprof:oso/9780195376685.003.0011

Bilgilendirme amaçlıdır; tanı ya da tedavi yerine geçmez.

Sonraki basamak →Yarım kalan işler gerçekten akılda mı kalır?4. basamak · Derinleş